Κρίση στην ευρωζώνη

Η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος ήταν ένα ορόσημο στην Ευρωπαϊκή ιστορία. Οι νομισματικές διευθετήσεις είναι ένα κατά βάση οικονομικό ζήτημα, έχουν όμως πάντα και πολιτικές προεκτάσεις. Στην περίπτωση της δημιουργίας του ευρώ η πολιτική πτυχή μάλλον έπαιξε κυρίαρχο ρόλο στη λήψη της απόφασης. Το κοινό νόμισμα θα ήταν ένα πολύ σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και θα αποτελούσε αντίβαρο στην κυριαρχία του δολαρίου. Από οικονομικής άποψης, υπήρχε η προσδοκία της δημιουργίας ενός δυνατού νομίσματος το οποίο θα διασφάλιζε τη μακροοικονομική σταθερότητα και θα ενίσχυε ακόμα περισσότερο τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ των χωρών τις ευρωζώνης.

Ήταν ένα φιλόδοξο και ριψοκίνδυνο εγχείρημα. Η οικονομική βιβλιογραφία είχε περιγράψει τις συνθήκες τις οποίες μια ομάδα χωρών πρέπει να πληροί ώστε να μπορεί να αποτελέσει "βέλτιστη νομισματική ζώνη" - να έχει δηλαδή κοινό νόμισμα. Οι συνθήκες αυτές περιλαμβάνουν κυρίως το συγχρονισμό των οικονομικών κύκλων, την κινητικότητα του εργατικού δυναμικού, την ευελιξία στις τιμές και τους μισθούς, και την ύπαρξη κοινής δημοσιονομικής πολιτικής. Όταν λήφθηκε η απόφαση για δημιουργία του ευρώ, οι χώρες της Ευρώπης δεν πληρούσαν ουσιαστικά κανένα από αυτά τα κριτήρια. Στη βάση αυτής της ανάλυσης πολλοί Αμερικανοί οικονομολόγοι είχαν εκφράσει αμφιβολίες για τη σοφία της υιοθέτησης κοινού νομίσματος και είχαν εκτιμήψει ότι θα δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα. Αντίθετα, η μεγάλη πλειοψηφία των Ευρωπαίων οικονομολόγων στήριξε το ευρώ. Αυτή η διαφορετική άποψη βασίστηκε σε θεωρίες που υποστήριζαν ότι το κοινό νόμισμα θα μπορούσε να δώσει την ώθηση για περαιτέρω οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης. Δεν αποκλείεται οι Ευρωπαίοι οικονομολόγοι να επηρεάστηκαν σε κάποιο βαθμό και από την προσωπική τους επιθυμία να δουν μια πιο ενωμένη Ευρώπη.

Η κρίση που περνά σήμερα η ευρωζώνη δίνει το δικαίωμα στους σκεπτικιστές να νιώθουν δικαιωμένοι. Είχαν τελικά δίκαιο; Μάλλον δεν υπάρχει εύκολη απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Είναι όμως προφανές ότι για να ξεπεραστούν τα προβλήματα και να αποφευχθούν νέες περιπέτειες θα χρειαστούν δραστικές αλλαγές. Οι αποτυχίες που έφεραν την ευρωζώνη σε αυτή την κρίση ήταν πολλαπλές: η δημοσιονομική ανευθυνότητα της Ελλάδας, η ανεπάρκεια των μηχανισμών ελέγχου της ΕΕ, η έλλειψη ηγεσίας από πλευράς Γερμανίας. Γενικά, υπάρχει ένα πρόβλημα απουσίας κοινής πολιτικής και έλλειψης συντονισμού. Είναι ένα πρόβλημα που δεν θα είναι καθόλου εύκολο να ξεπεραστεί αφού φαίνεται να υπάρχουν αρκετά διαφορετικές οικονομικές προσεγγίσεις. Επιπλέον, οποιαδήποτε κατάληξη θα συνεπάγεται κατ' ανάγκην και μεταφορά περισσότερων εξουσιών από τα κράτη μέλη στους κεντρικούς φορείς λήψης αποφάσεων, κάτι που πιθανόν να μην γίνει εύκολα αποδεκτό από τους πολίτες. Δύσκολοι καιροί για τους υποστηρικτές της "διαρκώς στενότερης σχέσης".

Πολίτης, 16/5/2010

Οι αρνητικές πτυχές της συμφωνίας με Κατάρ

Η συμφωνία με το Κατάρ ανακοινώθηκε με διθυράμβους από την κυβέρνηση και χαιρετίστηκε με ενθουσιασμό από τα μέσα ενημέρωσης, τους επιχειρηματικούς κύκλους, την... Εκκλησία της Κύπρου, ακόμα και από την αντιπολίτευση. Τα πολλά θετικά στοιχεία τα οποία αναμφίβολα έχει η συμφωνία έχουν αναλυθεί τόσο από την κυβέρνηση όσο και από άλλους σχολιαστές. Υπάρχουν όμως και κάποιες αρνητικές πτυχές σε αυτή την υπόθεση οι οποίες δεν έχουν αναλυθεί επαρκώς και σε αυτές εστιάζεται σήμερα η στήλη.

Ο τρόπος που κινήθηκε η κυβέρνηση για να φτάσει σε αυτή τη συμφωνία δεν μπορεί να αφήνει ικανοποιημένο κανένα που πιστεύει στη διαφάνεια και τη χρηστή διοίκηση, αφού παρακάμφθηκαν διαδικασίες και πρακτικές που είχαν διαμορφωθεί μέσα από τις εμπειρίες πολλών δεκαετιών. Δεν είναι θέμα γραφειοκρατίας ή τυπολατρίας. Υπάρχει μια ισχυρότατη λογική στις καθιερωμένες διαδικασίες. Αν διαθέτουμε ένα προνομιακό τεμάχιο γης προς εκμετάλλευση, το λογικό είναι να σκεφτούμε πρώτα τι είδους ανάπτυξη θα θέλαμε στην περιοχή. Να αναλύσουμε τις ανάγκες των πολιτών και τις οικονομικές, περιβαλλοντικές και άλλες επιπτώσεις της κάθε επιλογής και, αφού πάρουμε τις αποφάσεις μας, να απευθύνουμε πρόσκληση για κατάθεση συγκεκριμένων προτάσεων. Εμείς προχωρούμε ανάποδα. Μας έγινε μια πρόταση για συγκεκριμένη ανάπτυξη και αμέσως την αγκαλιάσαμε χωρίς να διερωτηθούμε αν αυτή ήταν η καλύτερη επιλογή για το χώρο, ή αν αυτή χρειαζόταν η πρωτεύουσα. Οι διαδικασίες και η κοινή λογική θυσιάστηκαν στο βωμό της ανάγκης.

Ένας δεύτερος λόγος ανησυχίας είναι ο επιχειρηματικός κίνδυνος του έργου. Δεν γνωρίζουμε ακόμα όλες τις λεπτομέρειες, όμως ένα έργο τέτοιας έκτασης αναπόφευκτα συνεπάγεται κάποιο ρίσκο και η Κυπριακή Δημοκρατία θα είναι εκτεθειμένη σε αυτό. Η Δημοκρατία δεν είναι ιδιωτική επιχείρηση και είναι αμφίβολο αν έχει τις γνώσεις και τις εμπειρίες που απαιτούνται για τη διαχείριση ενός τέτοιου έργου. Είναι απαραίτητο να υπάρξει απόλυτη διαφάνεια ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν ποιες ακριβώς υποχρεώσεις αναλαμβάνει το κράτος, πώς θα λειτουργήσει η κοινοπραξία, πώς θα λαμβάνονται αποφάσεις, πώς θα επιλύονται τυχόν διαφορές.

Τέλος η ευφορία που δημιουργήθηκε από τη συμφωνία δημιουργεί και κάποιους γενικότερους κινδύνους. Υπάρχει ο κίνδυνος να ξαναμπούμε σε μια λογική ανάπτυξης με βάση το μπετόν. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι ο κατασκευαστικός τομέας δεν μπορεί να προσφέρει μακροπρόθεσμη και βιώσιμη ανάπτυξη. Αυτή θα προέλθει από επενδύσεις στην έρευνα, την τεχνολογία, την υγεία και την παιδεία. Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι η οικονομία έχει χρόνια διαρθωτικά προβλήματα τα οποία διογκώνονται κάθε μέρα που περνά χωρίς τη λήψη μέτρων. Αν επαναπαυθούμε στην προσδοκία των πετροδολλαρίων που θα κλείσουν όλες τις τρύπες, θα το πληρώσουμε πολύ ακριβά.

Πολίτης, 9/5/2010

Ο νόμος πλαίσιο για την ανώτατη εκπαίδευση

Συζητείται αυτό τον καιρό ο νόμος πλαίσιο για την ανώτατη εκπαίδευση που φιλοδοξεί να εκσυγχρονίσει και να ενοποιήσει της υπάρχουσες νομοθεσίες που διέπουν τη λειτουργία δημόσιων και ιδιωτικών πανεπιστημίων. Ο προτεινόμενος νόμος περιέχει πολλά σημεία που προσφέρονται για συζήτηση. Θα περιορίσω τις παρατηρήσεις μου σε τέσσερα σημεία που άπτονται της γενικής φιλοσοφίας του κειμένου.

1. Ο νόμος αποτελεί πλαίσιο μόνο κατ' όνομα. Η λογική της δημιουργίας ενός κοινού πλαισίου είναι ότι θα περιέχει πρόνοιες που θα ισχύουν για όλους. Παραδόξως, ο προτεινόμενος νόμος περιέχει σωρεία προνοιών οι οποίες διαφοροποιούνται για τα δημόσια και τα ιδιωτικά ιδρύματα. Το πρόβλημα δημιουργείται γιατί ο νόμος δεν περιορίζεται στον καθορισμό γενικών αρχών αλλά μπαίνει σε μια λογική μικροδιαχείρισης των πανεπιστημίων σε τόσο έντονο βαθμό που σε μερικά σημεία πραγματικά προκαλεί κατάπληξη. Αυτό αναπόφευκτα οδηγεί σε συγκρούσεις με υφιστάμενες νομοθεσίες ή με αποδεκτές πρακτικές και δημιουργεί την ανάγκη διαφοροποιήσεων που δεν έχουν θέση σε ένα νόμο πλαίσιο.

2. Ο νόμος προσπαθεί να επιβάλει το πλαίσιο λειτουργίας των δημόσιων πανεπιστημίων στα ιδιωτικά. Το πλαίσιο αυτό δεν είναι κακό, αντίθετα έχει εξυπηρετήσει αρκετά καλά το Πανεπιστήμιο Κύπρου στα είκοσι χρόνια λειτουργίας του. Ούτε όμως είναι το μόνο ορθό πλαίσιο, και κατά πάσα πιθανότητα δεν είναι το πιο κατάλληλο για μικρά ιδιωτικά πανεπιστήμια με πολύ διαφορετικούς στόχους και κουλτούρα από τα δημόσια. Γιατί να μην αφεθούν τα ιδιωτικά πανεπιστήμια να επιλέξουν το δικό τους τρόπο λειτουργίας, μέσα βέβαια στα διεθνώς αποδεκτά πλαίσια; Αυτό απαιτεί η ευελιξία που επαγγέλλεται το Υπουργείο Παιδείας.

3. Πέρα από κάποιες γενικόλογες αναφορές σε πρότυπα ποιότητας, δεν υπάρχει καμιά συγκεκριμένη πρόταση για υιοθέτηση μηχανισμών ελέγχου ποιότητας μέσω μετρήσιμων και αντικειμενικών κριτηρίων. Κανένα πλαίσιο λειτουργίας δεν μπορεί να αποδώσει αν δεν γίνεται σωστή αξιολόγηση με επιστημονικά κριτήρια στη βάση διεθνών πρακτικών. (Μια περιγραφή των συστημάτων αξιολόγησης των πανεπιστημίων διαφόρων Ευρωπαϊκών χωρών βρίσκεται στην πρόσφατη έκδοση της Γενικής Διεύθυνσης Έρευνας της ΕΕ "Assessing Europe’s University-Based Research".)

4. Ο νόμος εισηγείται τη δημιουργία Συμβουλίου Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης το οποίο θα συμβουλεύει την κυβέρνηση σε θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής. Στο Συμβούλιο θα συμμετέχουν οι Πρυτάνεις όλων των πανεπιστημίων, δημόσιων και ιδιωτικών. Η εξ οφίκιο συμμετοχή των Πρυτάνεων - και κυρίως αυτών των ιδιωτικών ιδρυμάτων - σε αυτό το σώμα είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Δεν ξέρω αν υπάρχει προγούμενο όπου ιδιωτικές επιχειρήσεις είναι ο επίσημος σύμβουλος της κυβέρνησης σε θέματα που τις αφορούν. Θα ήταν σοφότερο το εν λόγω Συμβούλιο να αποτελείται από επιστήμονες εγνωσμένου κύρους οι οποίοι θα συμμετέχουν υπό την προσωπική τους ιδιότητα.

Εν ολίγοις, χρειάζεται μια νομοθεσία που θα δίνει στα εκπαιδευτικά ιδρύματα την ελευθερία να αναπτυχθούν και να καινοτομήσουν και ταυτόχρονα θα απαιτεί την παραγωγή ποιοτικού εκπαιδευτικού και ερευνητικού έργου.

Πολίτης, 25/4/2010

Μπρος χρέος, πίσω ύφεση

Τα πράγματα είναι δύσκολα. Από τη μια η εκτίναξη του δημοσιονομικού ελλείμματος επιβάλλει τον περιορισμό των κρατικών δαπανών. Από την άλλη είναι υπαρκτός ο κίνδυνος υιοθέτησης λανθασμένων μέτρων που θα επιδράσουν αρνητικά στην οικονομική δραστηριότητα και θα καθυστερήσουν την ανάκαμψη. Έχει διατυπωθεί η άποψη για να αποφευχθεί αυτός ο κίνδυνος είναι καλύτερα τα μέτρα αντιμετώπισης του δημοσιονομικού ελλείμματος να αναβληθούν μέχρι η οικονομία να ανακάμψει. Μέτρα μείωσης του ελλείμματος, λέει αυτή η άποψη, θα πρέπει να λαμβάνονται όταν η οικονομία αναπτύσσεται, όχι όταν βρίσκεται σε ύφεση.

Σε ένα σοβαρό και υπεύθυνο κράτος, τα πράγματα όντως έτσι θα λειτουργούσαν. Το κράτος θα φρόντιζε να διατηρεί πλεονάσματα τους καλούς καιρούς ώστε να μπορεί να στηρίζει την οικονομία - με ελλείμματα αν χρειαστεί - όταν ο τροχός γυρίσει. Δυστυχώς το Κυπριακό κράτος δεν συμπεριφέρθηκε υπεύθυνα όλα τα χρόνια που η οικονομία πήγαινε καλά, με αποτέλεσμα να βρίσκεται σήμερα σε δεινή θέση. Η Κύπρος δεν είναι βέβαια η μόνη χώρα που δεν χειρίστηκε σωστά τα δημοσιονομικά της, όμως αυτό δεν πρέπει να αποτελεί δικαιολογία.

Εδώ που φτάσαμε, δεν έχουμε δυστυχώς την πολυτέλεια να περιμένουμε να υιοθετήσουμε μέτρα μετά που η οικονομία θα έχει ανακάμψει. Είναι σημαντικό η Κύπρος να στείλει το μήνυμα στην ΕΕ, στους πιστωτές, στους επενδυτές αλλά και στους τους ίδιους τους φορολογούμενους πολίτες της ότι διαθέτει την πολιτική βούληση να αντιμετωπίσει το δημοσιονομικό της πρόβλημα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί χωρίς να θυσιαστεί η ανάπτυξη. Θα ήταν λάθος να μειωθούν οι αναπτυξιακές δαπάνες ή να εισαχθούν νέες φορολογίες που θα στριμώξουν τους πολίτες και τις επιχειρήσεις. Αντίθετα, θα πρέπει να ληφθούν μέτρα που θα έχουν αντίκτυπο σε βάθος χρόνου. Η στήλη έχει προτείνει κατ' επανάληψιν τους τελευταίους μήνες δύο συγκεκριμένα μέτρα που αφορούν τον ευρύτερο δημόσιο και ημιδημόσιο τομέα: την κατάργηση τουλάχιστον μίας εκ των δύο (καλύτερα και των δύο) αυτόματων μισθολογικών αυξήσεων (προσαυξήσεων και ΑΤΑ), και την μείωση των κλιμάκων εισδοχής. Η μόνιμη κατάργηση των αυτόματων αυξήσεων είναι πολύ πιο αποτελεσματική από το μέτρο των μηδενικών γενικών αυξήσεων που συζητείται σήμερα, το οποίο είναι προσωρινό. Η δε μείωση των κλιμάκων εισδοχής είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος για σταδιακή και ανώδυνη μείωση του κρατικού μισθολογίου και γεφύρωση του μισθολογικού χάσματος δημόσιου-ιδιωτικού τομέα. Τα μέτρα αυτά δεν θα επηρεάσουν καθόλου την ανάπυξη αφού θα έχουν ελάχιστο άμεσο αντίκτυπο, όμως μακροπρόθεσμα θα έχουν ευεργετικές συνέπειες.

*Και κάτι άσχετο: είναι δυνατόν σε μια χώρα που φιλοδοξεί να γίνει κέντρο χρηματοοικονομικών υπηρεσιών οι τράπεζες να κλείνουν για έξι συνεχόμενες μέρες;

Πολίτης, 18/4/2010

Συναίνεση και ευθυνοφοβία

Μια από τις υποσχέσεις που είχε δώσει ο Μπαράκ Ομπάμα κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας στις ΗΠΑ ήταν ότι θα πολεμούσε τον κομματισμό και θα επιζητούσε τη συναίνεση στη λήψη σημαντικών αποφάσεων. Με την εκλογή του ξεκίνησε τη προσπάθεια μεταρρύθμισης του Αμερικανικού συστήματος υγείας. Παρόλο που θα μπορούσε να περάσει το νομοσχέδιο με τις ψήφους των Δημοκρατικών, κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες για αρκετούς μήνες να εξασφαλίσει τη στήριξη μερικών έστω Ρεπουμπλικάνων. Τον περασμένο Ιανουάριο φαινόταν να είχε χάσει το παιγνίδι. Ούτε ένας Ρεπουμπλικάνος δεν βρέθηκε να στηρίξει τη μεταρρύθμιση, οι δημοσκοπήσεις έδειχναν τους Αμερικανούς πολίτες διχασμένους, και οι Δημοκρατικοί είχαν χάσει την υπερ-πλειοψηφία στη Γερουσία μετά την απώλεια της έδρας του Τεντ Κέννεντυ.

Όμως ο Ομπάμα δεν το έβαλε κάτω και σηκώνοντας όλο το βάρος στους ώμους του κατάφερε τον περασμένο μήνα να περάσει μια από τις μεγαλύτερες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις στην ιστορία των ΗΠΑ, μια μεταρρύθμιση την οποία πολλοί προκάτοχοί του είχαν οραματιστεί αλλά κανείς δεν είχε καταφέρει να πετύχει. Ο Ομπάμα επιζήτησε επισταμένα τη συναίνεση, όταν όμως κατάλαβε ότι αυτό δεν τον έβγαζε πουθενά, ανάλαβε το ρίσκο να προχωρήσει μόνος.

Στο δικό μας πολιτικό σύστημα η αναζήτηση της συναίνεσης αποτελεί τρόπο ζωής. Επικρατεί μια λογική ότι μόνο αν όλοι συμφωνούμε μπορούμε να πάμε μπροστά. Όμως δεν υπάρχουν πάντα μέσες λύσεις, κι όταν υπάρχουν δεν είναι κατ' ανάγκην οι καλύτερες. Τα πεπραγμένα 35 χρόνων λειτουργίας του Εθνικού Συμβουλίου θα έπρεπε να είχαν πείσει τον καθένα ότι η συναίνεση δεν είναι πάντα δυνατή, αλλά ούτε καν επιθυμητή. Ο διάλογος είναι βέβαια πάντα χρήσιμος, όμως στο τέλος πρέπει να λαμβάνονται αποφάσεις, είτε υπάρχει συναίνεση είτε όχι. Η πολιτική μας κουλτούρα παρουσιάζει μια δυστοκία, μια ευθυνοφοβία μπροστά στη λήψη σημαντικών αποφάσεων στην απουσία συναίνεσης. Όταν όλοι συναποφασίζουν, κανείς δεν μπορεί να κατηγορηθεί όταν τα πράγματα πάνε στραβά. Αντίθετα, μονομερείς αποφάσεις όπως αυτή του Ομπάμα συνεπάγονται μεγάλο ρίσκο γιατί ταυτίζονται με το κόμμα ή άτομο που τις έλαβε. Όμως χωρίς την ανάληψη κάποιου ρίσκου η κοινωνία κινδυνεύει να μείνει στάσιμη.

Σε κάποιο βαθμό η κουλτούρα της συναίνεσης οφείλεται στο γεγονός ότι, σε αντίθεση με τις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, στο δικό μας σύστημα ο πρόεδρος δεν διαθέτει συνήθως πλειοψηφία στη βουλή, με αποτέλεσμα να είναι αναγκαία η δημιουργία συμμαχιών. Όμως ο πρόεδρος δεν παύει να είναι αυτός που έχει εκλεγεί από το λαό στη βάση κάποιου προγράμματος και συνεπώς έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση να προσπαθήσει να εφαρμόσει αυτό το πρόγραμμα. Ασφαλώς κάποιοι θα διαφωνούν, και έχουν κι αυτοί δικαίωμα και υποχρέωση να καταγράψουν τη διαφωνία τους. Στις επόμενες εκλογές, ο λαός θα κρίνει ποιος είχε δίκαιο.

Πολίτης, 11/4/2010