Πώς να γίνει η διερεύνηση για την κρίση του τραπεζικού συστήματος

Σωφρόνης Κληρίδης - Αναπληρωτής Kαθηγητής Οικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου
Σταύρος Α. Ζένιος – Καθηγητής Χρηματοοικονομικών, Πανεπιστήμιο Κύπρου
Γιώργος Χαραλάμπους - πρώην Πρόεδρος Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς

Κερδίζει έδαφος η εισήγηση για σύσταση Επιτροπής για την κρίση στο τραπεζικό σύστημα. Ωστόσο επαναλαμβάνεται διαφοροποιημένη ανάλογα με τα συμφέροντα. Εστιαζόμαστε λοιπόν στο ΠΩΣ να γίνει η διερεύνηση.

Πρέπει να γίνει από μια και μόνο ανεξάρτητη Επιτροπή που να έχει νομιμοποίηση σε ανώτατο πολιτειακό επίπεδο και να έχει κατ’ αρχήν δύο στόχους: (1) Να διερευνήσει τα γεγονότα --πολιτικές, πρακτικές και εξωγενή συμβάντα--- ή πρόσωπα που οδήγησαν στην κρίση, και (2) Να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά του τραπεζικού συστήματος που καθιστούν της τράπεζες της Κύπρου όχι μόνο «πολύ μεγάλες για να αφεθούν να καταρρεύσουν» αλλά και «πολύ μεγάλες για να μπορούν να διασωθούν».  Ως απορρέον θα επιτευχθεί και ένας τρίτος στόχος, (3) Να εντοπιστούν ευθύνες όσο αφορά θέματα χάραξης πολιτικής, διοίκησης και νομιμότητας. Μόνο με τεκμηριωμένη ανάλυση των πιο πάνω θα μπορέσει η Επιτροπή να εστιαστεί και στον πλέον ουσιώδη στόχο (4) Να προτείνει μέτρα ούτως ώστε να αποφευχθούν παρόμοιες κρίσεις στο μέλλον.

Η Επιτροπή θα καταγράψει δεδομένα και εντοπίσει λάθη και παραλείψεις. Ήδη η δημόσια συζήτηση για ευθύνες του ενός και του άλλου ή κάποιων τρίτων επιβεβαιώνει την ανάγκη για μια ανεξάρτητη Επιτροπή που να εξετάσει όλα όσα έχουν σχέση με το σύστημα, να εντοπίσει αδυναμίες και να προτείνει διορθωτικά μέτρα. Από το πόρισμα θα μπορεί να εξαχθούν συμπεράσματα για τυχόν ευθύνες προσφέροντας υλικό στους μετόχους, στις εποπτικές αρχές και στα όργανα της δικαιοσύνης. Η Πολιτεία θα μπορεί να πάρει αποφάσεις.

Η επιτυχής αντιμετώπιση της τραπεζικής κρίσης στη Σουηδία το 1991-93 προσφέρει καθοδήγηση. Η επιτυχία οφειλόταν στους εξής παράγοντες (1) ευρεία πολιτική συναίνεση, (2) αποφασιστική ανάληψη δράσης, (3)  επαρκές νομικό και θεσμικό πλαίσιο για έγκαιρη κρατική παρέμβαση, (4) διαφανής πρόσβαση σε πληροφορίες, (5) αποφυγή του «ηθικού κινδύνου» (moral hazard) διασφαλίζοντας οτι οι μέτοχοι απορρόφησαν κατά το δυνατό τις απώλειες πριν παρέμβει το κράτος, (6) ο σχεδιασμός μακροοικονομικών πολιτικών που αναγνωρίζουν την αλληλεξάρτηση των κρίσεων στο τραπεζικό σύστημα και την πραγματική οικονομία και (7) την ετοιμότητα του κράτους να στηρίξει το τραπεζικό σύστημα. Λαμβάνοντας υπόψη και τον τρόπο που η Ισλανδία διενέργησε έρευνα για την τραπεζική κρίση (2010) και την διερεύνηση της επιτροπής Vickers (2011) του Ηνωμένου Βασιλείου για ανασχεδιασμό του τραπεζικού συστήματος, φθάνουμε σε ολοκληρωμένη εισήγηση για την  Επιτροπή.

1. Συστήνεται με νομοθετική ρύθμιση της Βουλής των Αντιπροσώπων, ως το σώμα με την λιγότερη ανάμειξη σε θέματα που αφορούσαν την διαχείριση του τραπεζικού συστήματος και της οικονομίας και στο οποίο μπορεί να επιτευχθεί η αναγκαία πολιτική συναίνεση. 
2. Αποτελείται από εμπειρογνώμονες αδιαμφισβήτητου κύρους και διεθνών εμπειριών σε θέματα τραπεζικού συστήματος και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.
3. Να διερευνήσει τα αίτια της κρίσης και να περιλαμβάνει --χωρίς να περιορίζεται-- πιθανά:
   
   
   1. λάθη, παραλείψεις ή κερδοσκοπικές ενέργειες εκ μέρους των διευθύνσεων των τραπεζών που δεν συνάδουν με τα πρότυπα χρηστής διοίκησης  τραπεζών.
   2. λάθη, παραλείψεις ή και αδυναμία εκ μέρους των Συμβουλίων των τραπεζών στην εκτέλεση των καθηκόντων τους.
   3. λάθη ή παραλείψεις εκ μέρους της Κεντρικής Τράπεζας να ασκήσει τον εποπτικό της ρόλο  χρησιμοποιώντας όλα τα διαθέσιμα εργαλεία.
   4. ελλείψεις στο εποπτικό πλαίσιο που περιόριζαν την Κεντρική Τράπεζα στην άσκηση αποτελεσματικής εποπτείας.
   5. λάθη ή παραλείψεις κατά την λήψη πολιτικών αποφάσεων για διαχείριση της κρίσης του ελληνικού χρέους που ενδεχομένως να ενέτειναν την κρίση του τραπεζικού συστήματος.
   6. λάθη στην διαμόρφωση και εφαρμογή της ευρύτερης πολιτικής για τον χρηματοπιστωτικό τομέα.
   
   
4. Να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά του τραπεζικού συστήματος που το καθιστούν επιρρεπές σε αστάθεια και ευάλωτο από διεθνείς κρίσεις, και την αλληλεξάρτηση του τραπεζικού συστήματος με τη δημοσιονομική πολιτική σε μία οικονομική ένωση με κοινό νόμισμα.  
5. Να προτείνει αλλαγές σε πολιτικές, θεσμούς και δομές που να εγγυούνται τη σταθερότητα και ανταγωνιστικότητα του κυπριακού τραπεζικού συστήματος, να μετριάζουν τους συστημικούς κινδύνους, να περιορίζουν τους ηθικούς κινδύνους και την πιθανότητα κατάρρευσης τραπεζών, με τρόπους που να λαμβάνουν υπόψιν τα συμφέροντα των πελατών, των καταθετών και της επιχειρηματικής δραστηριότητας.
6. Να είναι επαρκώς τεκμηριωμένη υποδεικνύοντας πιθανές παραβιάσεις αρχών εταιρικής διακυβέρνησης, του εποπτικού πλαισίου ή της νομιμότητας, καθώς και των υπευθύνων. 

Η Επιτροπή να έχει πρόσβαση σε όλα τα αναγκαία στοιχεία και το πόρισμα της να δημοσιοποιηθεί. Τα δεδομένα που είναι διαθέσιμα στην Κεντρική Τράπεζα και στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς πιστεύουμε ότι επαρκούν.

Η προσεκτική διερεύνηση είναι αναγκαία για να κατανοήσουμε τι συνέβηκε, να προλάβουμε παρόμοια περιστατικά στο μέλλον και να δώσουμε λύσεις για ορθολογιστική ανάπτυξη ενός τομέα που είναι επιρρεπής σε αστάθεια αλλά έχει ψηλή προστιθέμενη για την οικονομία. Δεν θα γίνει για ξεκαθάρισμα πολιτικών ή προσωπικών λογαριασμών. Η διερεύνηση από ανεξάρτητη Επιτροπή εμπειρογνωμόνων, νομιμοποιημένη από το Κοινοβούλιο της χώρας, προσδίδει ουσιαστικό νόημα στις έννοιες «διαφάνεια», «επαγγελματισμός» και «υπευθυνότητα».

Παραπομπές:
Independent Commission on Banking, Terms of Reference, UK.
Jonung, L. (Feb. 2009). The Swedish Model for resolving the banking crisis 1991-93. Seven reasons why it was successful, DG ECFIN, European Commission, Brussels.
Report of the Special Investigation Commission (SIC), Althingi, Iceland, 2010.

Φιλελεύθερος, 28 Μαΐου 2012

Αντιφατικά μηνύματα και απουσία συντονισμού

Τα γεγονότα του τελευταίου δεκαημέρου μόνο κατάθλιψη θα μπορούσαν να προκαλέσουν σε όσους αγωνιούν για την πορεία της Κυπριακής οικονομίας. Η υποβάθμιση της Κύπρου από τους S&P δείχνει ότι οι διεθνείς οίκοι ανησυχούν για την έκθεση των Κυπριακών τραπεζών σε Ελληνικά ομόλογα και την Ελληνική οικονομία γενικότερα. Είναι δύσκολο να κρίνει κανείς σε ποια βαθμό οι ανησυχίες είναι δικαιολογημένες και σε ποιο βαθμό αντανακλούν τη νευρικότητα που επικρατεί στις αγορές. Το σίγουρο είναι ότι οι ανησυχίες των οίκων μας επηρεάζουν και συνεπώς πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Η σωστή αντίδραση από μέρους μας θα ήταν μια συντονισμένη προσπάθεια να καθησυχαστούν οι αγορές με την παράθεση στοιχείων και τη λήψη προληπτικών μέτρων.

Αντί αυτού, η πρώτη αντίδραση ήταν μια λακωνική ανακοίνωση του Υπουργείου Οικονομικών που έκανε μεν την υποχρεωτική αναφορά στην ευρωστία του Κυπριακού τραπεζικού συστήματος αλλά την ίδια στιγμή δακτυλόδειχνε την Κεντρική Τράπεζα και το Διοικητή της ως υπαίτιους της υποβάθμισης. Ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση απέφυγε την ουσία και μετέθεσε τις ευθύνες αλλού δεν νομίζω να εντυπωσίασε τους οίκους αξιολόγησης.

Υπάρχει όμως μια γενικότερη ασάφεια όσον αφορά την αξιολόγηση από πλευράς κυβέρνησης των πιθανών κινδύνων που αντιμετωπίζει το τραπεζικό σύστημα. Η κυβερνητική πρόταση για φορολόγηση των τραπεζών στηρίχθηκε στη θέση ότι οι τράπεζες πραγματοποιούν υπερκέρδη. Η κυβέρνηση δεν διστάζει να απευθυνθεί στις τράπεζες για δανεισμό, ενώ οι τράπεζες πιέζονται από διάφορες πλευρές για χαμηλότερα επιτόκια και περισσότερες χορηγήσεις. O Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη διάσκεψη της περασμένης Τρίτης κατηγόρησε τους οίκους αξιολόγησης ότι κινδυνολογούν αλλά ταυτόχρονα άφησε αιχμές κατά του Διοικητή για την επέκταση των τραπεζών στην Ελλάδα. Ούτε αυτά τα αντιφατικά μηνύματα συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας καλής εικόνας για την Κύπρο στα μάτια των ξένων αξιολογητών.

Όμως εκείνο που πλήττει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο την εικόνα της Κύπρου είναι η έκταση που έχει λάβει η ρήξη μεταξύ κυβέρνησης και Διοικητή. Η σύγκρουση χρονολογείται από τα τέλη του 2007. Μετά την εκλογή Χριστόφια η κυβέρνηση συγκρούστηκε με το Διοικητή για δηλώσεις του τελευταίου για την ΑΤΑ, για το θέμα της πώλησης του χρυσού, για τη μεταφορά της έδρας της Μαρφίν, και πάει λέγοντας. Τον τελευταίο χρόνο υπήρξε σοβαρή διαφωνία ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης των δημοσιονομικών προβλημάτων.

Αφήνουμε κατά μέρος το γεγονός ότι οι απόψεις του Διοικητή συμπίπτουν συνήθως με τις απόψεις των περισσότερων οικονομολόγων και αναλυτών. Η κυβέρνηση δικαιούται να έχει τη δική της γραμμή. Όμως δεν είναι υγιής η συνεχής αμφισβήτηση ενός από τους σημαντικότερους πολιτειακούς αξιωματούχους από την ίδια την κυβέρνηση. Δεν είναι υγιής η έλλειψη συντονισμού μεταξύ Υπουργείου Οικονομικών και Κεντρικής Τράπεζας. Η οικονομία αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις. Πρέπει το γρηγορότερο να βρεθεί μια φόρμουλα επικοινωνίας για να μπορέσουμε να τις αντιμετωπίσουμε.

Πολίτης, 10/4/2011

ΕΤΥΚ και Κεντρική Τράπεζα

Τον τελευταίο καιρό η συντεχνία των τραπεζικών υπαλλήλων συγκρούστηκε για τον ίδιο λόγο με τις διοικήσεις δύο οργανισμών, της Τράπεζας Κύπρου και της Κεντρικής Τράπεζας. Και οι δύο οργανισμοί αποφάσισαν να επεκτείνουν την εργοδότηση ανώτατου στελέχους τους που κανονικά θα αφυπηρετούσε. Στην περίπτωση της Τράπεζας Κύπρου βρέθηκε μια συμβιβαστική λύση, ενώ στην Κεντρική Τράπεζα το θέμα παραμένει εξ όσων γνωρίζω ανοιχτό.

Από τη σκοπιά της σωστής διακυβέρνησης ενός οργανισμού, υπάρχει ένα ζήτημα κατά πόσον οι επιλογές για τις ανώτατες θέσεις πρέπει να καθορίζονται στη βάση συντεχνιακών κριτηρίων. Υπάρχει όμως κι ένα πολύ πιο σημαντικό ζήτημα, το οποίο αφορά την παρουσία της ΕΤΥΚ στην Κεντρική Τράπεζα. Για λόγους που δεν γνωρίζω αλλά φαντάζομαι έχουν να κάνουν με την ιστορική εξέλιξη των εργασιακών σχέσεων και του τραπεζικού συστήματος, η ΕΤΥΚ εκπροσωπεί όχι μόνο τους εργαζόμενους στις εμπορικές τράπεζες, αλλά και τους υπαλλήλους της Κεντρικής Τράπεζας. Το γεγονός αυτό αποτελεί μια κραυγαλέα σύγκρουση συμφερόντων και είναι απορίας άξιον γιατί ποτέ μέχρι σήμερα δεν έχει (εξ όσων γνωρίζω) εγερθεί θέμα.

Η Κεντρική Τράπεζα μπορεί να αποκαλείται τράπεζα αλλά έχει μια εντελώς διαφορετική αποστολή από τις εμπορικές τράπεζες. Είναι η εποπτική αρχή του τραπεζικού τομέα. Αποστολή της είναι να εποπτεύει τις εμπορικές τράπεζες και να διασφαλίζει την σταθερότητα του τραπεζικού μας συστήματος. Η αποστολή αυτή τη φέρνει συχνά σε αντιπαράθεση με τις εμπορικές τράπεζες. Η ΕΤΥΚ αποτελεί βασικό συμμέτοχο του εμπορικού τραπεζικού συστήματος, τα συμφέροντα του οποίου εξυπηρετεί. Οι περιοδικές συγκρούσεις μεταξύ ΕΤΥΚ και τραπεζών είναι ουσιαστικά ενδοοικογενειακές διαφορές για το μοίρασμα της πίτας. Όλοι όμως - ΕΤΥΚ και τράπεζες - επωφελούνται όταν η πίτα γίνεται μεγαλύτερη.

Η δραστηριοποίηση της ΕΤΥΚ στην Κεντρική Τράπεζα της δίνει τη δυνατότητα να επηρεάζει τον τρόπο λειτουργίας και την αποτελεσματικότητα της εποπτικής αρχής. Από τα ωράρια (είναι δυνατόν η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου να βάζει λουκέτο την ώρα που στη Φρανκφούρτη κάνουν διάλειμμα για μεσημεριανό;) μέχρι το μισθολόγιο και θέματα προαγωγών και αφυπηρετήσεων, η Κεντρική Τράπεζα χειραγωγείται από μια συλλογική σύμβαση στον καθορισμό της οποίας δεν έχει κανένα λόγο.  Και το χειρότερο είναι ότι η συλλογική σύμβαση αποφασίζεται από αυτούς τους οποίους η Κεντρική Τράπεζα είναι εντεταλμένη να εποπτεύει. Οι εποπτευόμενοι καθορίζουν τον τρόπο λειτουργίας του εποπτεύοντος!

Είναι φανερό ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Οι υπάλληλοι της Κεντρικής Τράπεζας έχουν ασφαλώς κάθε δικαίωμα να έχουν συνδικαλιστική εκπροσώπηση. Δεν είναι όμως δυνατόν να εκπροσωπούνται από τη συντεχνία των οργανισμών τους οποίους είναι εντεταλμένοι να ελέγχουν. Χρειάζεται να γίνει μια ρύθμιση ώστε η Κεντρική Τράπεζα να μπορεί να επιτελέσει ανεπηρέαστη το σημαντικό έργο της εποπτείας του τραπεζικού συστήματος.

Πολίτης, 30/1/2011